DIE GROOT TREK: AGTERGROND EN OORSAKE
Redes vir die Groot Trek (±1834–1836)
Teen die vroeë 1830’s het boere aan die Kaapse Oosgrens toenemend ontevrede geraak met die Britse bewind. Belangrike griewe het ingesluit:
• Die afskaffing van die kommandostelsel, wat grensboere weerloos gelaat het teen aanvalle.
• Grensoorloë en veerowery, veral tydens konflik met Xhosa-groepe.
• Groot lewens- en eiendomsverliese sonder voldoende beskerming.
• Die afskaffing van slawerny in 1834, met ontoereikende vergoeding.
• ’n Begeerte om selfregering en ’n eie staat te vestig.
Vanaf 1835 tot 1845 het ongeveer 15 000–20 000 mense (ongeveer 20% van die Oosgrensboere en sowat 10% van die blanke bevolking van Suid-Afrika) die Kaapkolonie verlaat. Dit het ongeveer 2 300 gesinne behels wat bekend sou staan as die Voortrekkers.
DIE GROOT TREK EN VROEË KONFLIKTE
1836 – Slag van Vegkop
In Oktober 1836 is Hendrik Potgieter se trek naby Vegkop (naby vandag se Lindley) deur Ndebele-impis onder Mzilikazi aangeval.
• Ongeveer 40 Voortrekker-mans het ’n mag van sowat 6 000 krygers afgeweer.
• Hoewel die laer behoue gebly het, het die Voortrekkers feitlik al hul vee verloor.
• Hierdie aanval het die kwesbaarheid van die trekkers duidelik gemaak.
PAD NA BLOEDRIVIER: VERLIESE EN HARTSEER
Louis Trichardt se Trek
Louis Trichardt se trek het noordwaarts beweeg en swaar verliese gely:
• Ongeveer helfte van sy groep is dood weens tsetsevlieg-siekte.
• Van die oorblywendes het baie, insluitend Louis Trichardt en sy vrou, aan koors gesterf by Delagoabaai.
• Slegs 26 uit 53 mense het uiteindelik oorleef.
Moord op Piet Retief (Februarie 1838)
Piet Retief het met Zoeloekoning Dingane onderhandel vir grond in Natal. Op versoek van Dingane het Retief en sy groep Dingane se gesteelde vee by Sekonyela teruggehaal.
• Op 6 Februarie 1838 is Piet Retief, sowat 70 Voortrekkers en ongeveer 30 agterryers op Dingane se bevel vermoor by uMgungundlovu.
Bloukrans- en Weenenskloed (Februarie 1838)
Kort ná Retief se moord het Dingane se impis Voortrekkerlaers aangeval:
• By Bloukrans en Weenen is ongeveer 500 vroue, kinders en bejaardes vermoor.
• Dingane se doel was om alle blankes uit Natal te verdryf.
Terugbaklei teen die Zoeloes:
• In ’n teenaanval by die Italeni-berge is die Voortrekkers in ’n lokval gelei.
• Piet Uys, sy seun Dirkie Uys, en nege ander het daar gesneuwel.
• By die Boesmansrivier is Koos Potgieter se laer deur sowat 10 000 Zoeloes aangeval. Die Voortrekkers het oorleef, maar kon nie Dingane se mag breek nie.
• Gerrit Maritz, ’n geestelike en leier van sowat 200 Voortrekkers, is kort daarna oorlede.
• Andries Potgieter se trek het vroeër ook swaar verliese gely tydens aanvalle deur die Ndebele, bekend as die Liebenbergmoorde.
• Onder Potgieter se trek was Sarel Cilliers en Paul Kruger (toe ongeveer 10 jaar oud).
Teen laat 1838 het die Voortrekkers ’n laagtepunt bereik en ’n afvaardiging is terug Kaap toe gestuur. Andries Pretorius het ingestem om die Voortrekkers in Natal te gaan lei.
DIE GELOFTE (DESEMBER 1838)
Andries Pretorius het vroeg in Desember 1838 by die Voortrekkers aangesluit.
• Tussen 7 en 10 Desember 1838, by Danskraal aan die Kliprivier en later die Wasbankrivier, het Sarel Cilliers namens die Voortrekkers ’n Gelofte aan God afgelê.
• Die Gelofte is daagliks herhaal, tydens aandgodsdiens en soms soggens, tot die aand van 15 Desember.
Die Gelofte het ’n versoek en drie beloftes behels:
1. Dat ’n kerk tot eer van God gebou sou word indien Hy die oorwinning skenk.
2. Dat die dag van oorwinning jaarliks as ’n Sabbat tot eer van die Here gevier sou word.
3. Dat die gebeurtenis aan hul kinders en nageslag oorgedra sou word sodat God die eer ontvang.
DIE SLAG VAN BLOEDRIVIER – 16 DESEMBER 1838
Die Slag
• Plek: Ncome-rivier (later bekend as Bloedrivier)
• Magte: ongeveer 470 Voortrekkers teen 10 000–15 000 Zoeloe-krygers
• Verliese:
• Ongeveer 3 000 Zoeloes gesneuwel
• Slegs drie Voortrekkers lig beseer
Die nag van 15 Desember was baie donker, met ’n digte mis oor die laer. Volgens oorlewering het die Boere se lanterns wat deur die mis geskyn het, die Zoeloes onseker gemaak en moontlik ’n nagaanval verhinder.
Teen dagbreek op Sondag 16 Desember 1838 het die mis onverwags opgeklaar en dit was ’n helder, sonnige dag.
• Die Voortrekkers het voor 05:00 die eerste skote afgevuur.
• Die Zoeloes het herhaaldelik aangeval, maar is deur die laer en vuurkrag gestuit.
• Ná vyf groot aanslae het die Zoeloes begin vlug.
• Pretorius het ’n perdekommando uitgestuur om hulle agterna te sit.
• Die rivier het letterlik rooi gevloei van bloed, wat aanleiding gegee het tot die naam Bloedrivier.
Voorval met Andries Pretorius
Tydens die agtervolging het Andries Pretorius amper sy lewe verloor toe hy ’n brief aan Dingane aan ’n vlugtende Zoeloe wou oorhandig.
• Die Zoeloe het hom met ’n assegaai deur die hand gesteek.
• Piet Rudolf het betyds ingegryp, die assegaai uit Pretorius se hand geruk en die Zoeloe daarmee doodgesteek.
NA BLOEDRIVIER
• Verdere skermutselings het op 27 Desember 1838 en tydens die sogenaamde beeskommando van 1840 plaasgevind.
• Hierdie optrede het Dingane se mag finaal gebreek.
• In 1840 is Dingane deur sy halfbroer Mpande vermoor, met steun van die Voortrekkers.
• Mpande het Zoeloekoning geword en was die Voortrekkers goedgesind.
Die Slag van Bloedrivier is die verhaal van ’n klein groep mense wat, te midde van groot verlies, hartseer en dood, doelbewus gekies het om op God te vertrou — en wat geglo het dat die oorwinning nie deur eie krag nie, maar deur Goddelike ingryping behaal is.
